Uit het hart van Rusland, Ikonen en miniaturen in het Catharijneconvent in Utrecht Bespreking van de expositie najaar 1999. (ingekorte versie) Anite Haverkamp Bijzondere Russische kunstwerken voor het eerst in Nederland Al enige jaren worden in Museum Catharijneconvent in Utrecht tentoonstellingen georganiseerd rond het thema ikonen. In 1991 werd de toon gezet met de expositie ëIkonen uit Nederlands bezit', gevolgd in 1995 door 'Byzantijnse Kunst uit Roemenie' en in 1996 met een expositie van Loeboks, volksprenten uit de collectie van het Staatshistorisch Museum in Moskou. Hierdoor zijn de contacten tussen Museum Catharijneconvent en Russische musea zeer goed. In de maand mei van 1995 is drs. H.L.M. Defoer, inhoudelijk directeur van Museum Catharijneconvent, met Simon Morsink naar Moskou gereisd om te onderzoeken of het mogelijk zou zijn een representatieve tentoonstelling van Russische ikonen uit de 15de en 16de eeuw in Utrecht te organiseren. Meerdere bezoeken volgden in de jaren daarna, waarbij door bemiddeling van mevrouw O. Lelekova van het Staats Restauratie Instituut te Moskou contacten werden gelegd met het Rublevmuseum en het Museum van Sergiev Posad. De directies van de twee musea waren van harte bereid om op het verzoek in te gaan en zegden ieder ongeveer 30 ikonen voor de expositie toe. Het Staatshistorisch Museum in Moskou, waarmee het Catharijneconvent al eerder heeft samengewerkt, stond voor de tentoonstelling bereidwillig tien zeer zeldzame handschriften af. Van 27 augustus tot en met 14 november 1999 zijn daarom ruim 60 zeer bijzondere ikonen en een tiental prachtige geïllustreerde handschriften te zien. Alle meesterwerken dateren uit de 15de en 16de eeuw, een periode waarin Moskou als machtscentrum van Rusland een ongekende artistieke bloei beleeft. Bijna alle kunstwerken op de tentoonstelling in Museum Catharijneconvent hebben tot nu toe Rusland nog nooit verlaten. Eerst een beetje geschiedenis Voordat Moskou tot grote macht en roem stijgt, is Kiëv, in het zuiden van Rusland het middelpunt van het Russische rijk. Vanaf 882 is het gebied van Novgorod in het noorden tot aan de grens met Byzantium in het zuiden onder controle van de vorsten van Kiëv. De heersers hebben contacten met het Byzantijnse Rijk, in eerste instantie door middel van rooftochten, later in de vorm van handelsmissies. In de 10de eeuw weet zelfs Vorst Vladimir van Kiëv de hand te bemachtigen van Anna, de zuster van de Byzantijnse keizer. Het geeft aan dat ook de machtige en bijna hemelse Byzantijnse keizer de vorst van Kiëv serieus neemt. Huwelijken waren bij uitstek een middel om banden tussen vorstendommen aan te halen. Kort daarna, in 988 laat de heidense vorst zich dopen. Vanuit Constantinopel komen geestelijken en kunstenaars naar Kiëv. Langzamerhand verbreidt het christendom zich over Rusland. De introductie van het christendom en de Byzantijnse kunst gaan hand in hand. Vorsten geven opdracht aan Byzantijnse kunstenaars om kerken en kloosters te verfraaien met mozaieken en fresco's. Ook de kunst van het ikonenschilderen wordt overgedragen. Byzantijnse meesters leren Russische kunstenaars de fijne kneepjes van het vak. Na 1054 keert het tij voor de Russische eenheid. Oorlogen tussen vorsten en invallen van rondtrekkende steppenvolken maken een einde aan de politieke stabiliteit en decimeren de bevolking. Velen trekken weg, naar het noorden, richting Novgorod om zich in veiligheid te brengen. De macht verplaatst zich naar Midden-Rusland, waar steden als Susdal en Vladimir tot grote bloei komen. In het noorden komt Novgorod op. Het ontwikkelt zich tot een belangrijke handelsstad waar oost en west elkaar ontmoeten. In 1236 komt er plotseling een eind aan dit alles. Vanuit het Midden Oosten vallen de Mongolen, een woest en meedogenloos steppenvolk, Rusland binnen. Alles wat zij tegenkomen wordt vernietigd. Alle steden, behalve Novgorod dat veilig ligt achter ondoordringbare bossen en moerassen, worden stormenderhand veroverd en geplunderd. Een groot deel van de bevolking wordt afgeslacht en hun houten huizen gaan in vlammen op. Ook de meeste kerken met hun prachtige ikonen overleven de verwoesting niet, zodat er nog heel weinig Russische kunst uit de periode van voor 1236 over is. Bijna twee eeuwen lang zucht Rusland onder het Mongoolse juk, totdat de vorst van Moskou de nationale krachten weet te bundelen en een begin maakt met de verdrijving van de vreemde overheersers. Vorst Dimitrij Donskoi trekt in 1380 ten strijde tegen de Mongolen en weet hen bloedig te verslaan. Voor zijn vertrek heeft hij zich verzekerd van hemelse bijstand door zich te laten zegenen door Sergij van Radonez, de abt van het Triniteitsklooster van Sergiev Posad: Het klooster van Sergiev Posad Sergij was een van de leidende religieuze figuren van zijn tijd. Hij steunt actief de Moskouse grootvorsten, die het verzet tegen de Mongolen organiseren en het uiteengevallen Russische rijk willen herstellen. Hij is ook de stichter van het Triniteitsklooster. De invloed en sterke persoonlijkheid van Sergij zorgen ervoor dat het klooster al snel uitgroeit tot het voornaamste en machtigste klooster van de regio en later van het Russische Rijk. De Moskouse grootvorsten, later tsaren genoemd, schenken geld, landerijen en kunstvoorwerpen. Voor raad en voorspraak bezoeken ze het klooster. Vaak laten ze hun nakomelingen er dopen. Gedurende een aantal eeuwen spelen de abten van het klooster een belangrijke rol bij gebeurtenissen in de Russische geschiedenis. Na zijn dood wordt Sergij een van de meest vereerde heiligen van Rusland. Zijn graf in het Triniteitsklooster trekt veel pelgrims. De Mongolen hadden namelijk bij de verwoesting van het klooster in het begin van de 15de eeuw, het graf ongemoeid gelaten. Dit werd als een wonder beschouwd. Op feestdagen bedekt men zijn graf met een kostbare, geborduurde doek. Een aantal van deze doeken is bewaard gebleven, zoals deze, die geschonken is door de tsarina Irina Theodorovna Godunov, de echtgenote van tsaar Theodoor Ivannovitsj en zuster van de latere tsaar Boris Godunov (afbeelding onder). Het klooster is genoemd naar de Drie-eenheid, Troïza in het Russisch. De heilige Drievuldigheid wordt in de 15de eeuw het symbool voor de eenheid van Rusland en tevens een oproep tot menslievendheid en solidariteit. Om het mysterie van de Drie-eenheid te kunnen afbeelden. gebruikt men in Rusland het oudtestamentische verhaal van aartsvader Abraham. Hierin wordt verteld dat drie mannen hem voorzeggen dat hij een talrijk nageslacht zal krijgen hoewel Sara, zijn vrouw al op leeftijd is (Gen. 18, 1-15). Op het ikoontje uit het klooster van Sergiev Posad zijn Abraham en Sara zijn niet afgebeeld (afbeelding onder). De drie mannen, afgebeeld als engelen, zitten aan een ronde tafel, ieder met een bodestaf. Zij voorspellen de geboorte van Izaak. De mannen worden beschouwd als een manifestatie van de Drie-eenheid. De maaltijd die Abraham hen aanbiedt, wordt gezien als een prefiguratie van de eucharistie. De afbeelding op deze ikoon gaat terug op de beroemde ikoon die Andrej Rublev geschilderd heeft voor de ikonostase van de Triniteitskerk, de hoofdkerk van het klooster. De Troïza ikoon van Rublev wordt nu bewaard in de Tretjakov-galerij in Moskou en is tot op de dag van vandaag de Ikoon der ikonen. De Troïza is ook de ikoon van het klooster. Als een soort logo vindt men de voorstelling overal in en op het klooster terug ...Vervolg van dit verhaal: Deel 2