Tussen Oost en West Overeenkomsten tussen Tao, zen, vedanta en ikonen. Kees van Veen en Rob van Kleef Een jaar geleden werd op de Duitse televisie een documentaire uitgezonden over Carlfried Graf von Dürckheim, de Duitse meditatieleraar. In dat beeldverslag waren opnamen van een Zuid- Duits centrum waar mensen het schilderen van ikonen afwisselden met zitten op een kussen en lopen in een vierkant: zen en christendom bijeen. Ons blad geeft graag aandacht aan de universele onderstroom die aan ikonen ten grondslag ligt: symbolen en levenswijsheid die in verschillende religies en wijsheids-stelsels voorkomen. Ikonen tonen ook sporen van 'oosters' denken en geloven - tao, zen, vedanta – religies: meditatiesystemen en filosofieën die allemaal hun eigen eigen doelen formuleerden en hun eigen beeldtaal gebruiken. Kennelijk zijn elementen eruit verwant aan, of te gebruiken samen met de ikonen van de Byzantijnse kerk. Dit verhaal is ontstaan uit gezamenlijk filosoferen van bovenvermelde auteurs over die overeenkomsten en verwantschappen. Wij weten dat ikonen zijn ontstaan in Byzantium, en dus feitelijk niet ‘uit het oosten’ komen. Wat is trouwens het oosten? Het hangt er toch op z'n minst van af waar je jezelf bevindt. In ons blad gebruiken we in plaats van het 'oosters' christendom, dan ook meestal het woord Byzantijns, al weten we dat ook dat woord de lading niet dekt. Waar begint oost en eindigt west? Die vraag kan men zich ook stellen ten aanzien van onze huidige leefwijze. Steeds meer dringen oosterse invloeden door in velerlei aspecten van onze samenleving. Jaren geleden kregen we de tip dat er een ikoon van Boeddha in het bezit moest zijn van een Orthodox klooster in Noord Amerika. We schreven en kregen uiteraard de kous op de kop: want zoiets hoort niet te bestaan. Wie echter weet dat Jeltsin ook op ikonen is afgebeeld, en dat er streken zijn waar het boeddhisme en het christendom elkaar raken, kan er rustig van uitgaan dat ook die Boeddha-ikoon bestaat. Daaruit mogen we concluderen dat het onvermijdelijk is dat verschillende filosofische en religieuze systemen elkaar hebben beïnvloed, en dat sporen daarvan terug te vinden zijn in ikonen. Anders benaderen Als wij de ikoon van Joris en de draak bekijken, zien wij dat Joris te paard zit en de draak met een lans bewerkt. Op het oog een strijd van goed (Joris, het paard) tegen kwaad (de draak). Valt zo'n ikoon ook nog anders te begrijpen? Wordt bijvoorbeeld die draak wel echt gedood - het kwaad echt vernietigd? Op de ikoon komt er geen bloed aan te pas - de draak lijkt te worden vastgepind op de aarde. Je zou zelfs kunnen veronderstellen dat de draak helemaal niet dood hoeft, maar in de hand moet worden gehouden zodat deze zijn kwade werk niet onbeperkt kan voortzetten. Dus moet er 'een stokje voor gestoken worden'. De draak moet worden beheerst, en daar houden Joris en zijn paard zich mee bezig. Maar als Joris niet de baas is over het het witte paard kan het hem danig dwarszitten. Joris moet dus zowel het goed als het kwaad in de hand houden. De lans en de teugels zijn de hulpmiddelen die Joris in staat stellen om in het zadel te blijven. Binnen het taoïsme zou de bovenstaande interpretatie wellicht aanvaardbaar zijn. Immers, de aanhangers van deze leefwijze gaan er van uit dat goed (yang) en kwaad (yin) onverbrekelijk met elkaar verbonden zijn en elkaar oproepen. Kwaad uitroeien is een onmogelijkheid zolang er goed bestaat. De mens dient zowel het goede als het kwade in zich zelf te erkennen en te leren om die beiden te aanvaarden en beheersen. Slechts uit het leren spelen van het spel van de dualiteit komt het ware inzicht voort. Aan het eind van het spel komt de geest weer in zichzelf tot rust en is hij weer die hij altijd was. Eén en onverdeeld. Gelijksoortige benaderingen worden door steeds meer mensen in het westen onderzocht en toegepast. Dat levert een houding op waarbij mensen proberen een beetje afstand te nemen van zowel de kwade als de goede dingen. Ze kijken er naar, vragen zich af welke betekenis het voor ze kan hebben. Ze kiezen daarbij niet zo snel voor goed of kwaad, maar proberen met beide zo goed mogelijk om te gaan. Zo krijgt zelfs kwaad zijn goede kanten en andersom. Kwaad wordt soms zelfs beschouwd als de onmisbare aanjager van het proces van bewustwording, dat voordurende groei en beweging veronderstelt. Als een mens in het kwade of in het goede gefixeerd raakt, betekent dat stilstand, wat blokkades tot gevolg heeft. In deze visie is de draak die door Joris bestreden moet worden de stilstand. Als voorbeeld kan men denken aan een gemeenschap waarbinnen alleen het goede heerst. Het is voorstelbaar dat men daar op een zeker moment indut, of dat men de impuls mist die kan leiden tot verandering of tot een ‘quantum-sprong’ naar een hoger bewustzijn. Eenzijdig streven naar het goede, zonder oog te hebben voor de schaduwkanten, wordt dan ook in sommige kringen het ‘streven naar vals licht’ genoemd. Ook vele westerse mystici kwamen pas tot het goddelijk licht, nadat zij eerst door de donkere nacht waren gegaan - als door een ‘wolk van niet weten’. Uit het voorgaande blijkt dat het mogelijk is om andere duidingen te geven aan geluk en lijden, dan ze te verbinden aan goed en kwaad. In het oosten is dat grondslag geworden van verschillende religieuze systemen - binnen het westerse christendom werd er in kringen van mystici niet anders over gedacht. ...Vervolg van dit verhaal: Deel 2