Zoektocht naar de ziel. Een gesprek met de Bulgaarse kunstenaar en iconenschilder Martin Mandaliev

Zoektocht naar de ziel. Een gesprek met de Bulgaarse kunstenaar en iconenschilder Martin Mandaliev

‘Bezieling, dat is waar het om gaat bij iconen. Niet een perfect geschilderd plaatje.’

Maar hoe weet je nu of een icoon bezield is?

Martin: ‘Dat herken je, het is het eerste wat je ontvangt als je naar een heilige beeltenis kijkt. Als je dit graag wilt leren, moet je veel en goed kijken. De warmte leren zien en voelen. Zijn er wonderverhalen bekend? Er zijn talloze iconen die wonderen hebben verricht. Het moet groeien. En soms is er gelijk een klik. Dat kun je met mensen ook hebben.’

Voetsporen

Martin Mandaliev komt uit een kunstzinnige familie. Drie generaties gingen hem voor als iconenschilders en restaurateurs. Zijn moeder en tante schilderen en zijn opa en overgrootvader waren beeldhouwers. Toen hij als driejarige zijn moeder en tante een plafond van een kerkje zag restaureren, imiteerde hij dit. Liggend onder de keukentafel schilderde hij op de onderkant van het tafelblad zijn eerste fresco, met krijtjes. Het lag voor de hand dat hij de in de voetsporen zou stappen van niet alleen zijn familie, maar ook in die van alle beroemde iconen schilderende families die zijn vaderland heeft voortgebracht.

Na het Kunstgymnasium in Sofia doorlopen te hebben, studeerde hij aan de Hongaarse Universiteit voor Beeldende kunsten in Boedapest. Martin kwam in 1995 naar Nederland op uitnodiging van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. Na zijn studie bleef hij in Nederland en ontdekte tot zijn verbazing dat er een groeiende, warme belangstelling bestond voor het schilderen van iconen. Sinds hij begon met les geven heeft hij honderden leerlingen begeleid bij het maken van een bezielde icoon.

Martin Mandaliev houdt van lesgeven.

‘Het is fascinerend. Iedereen is anders en daarom werk ik niet klassikaal. De een gaat razendsnel en de ander heel langzaam. Maar bijna nooit haakt er iemand af. Als je iconen wilt leren schilderen is er natuurlijk al een affiniteit, anders ga je iets anders doen.’

De schilders in de dop mogen zelf de icoon uitkiezen die ze willen maken. Behalve de eerste…

Moeder Gods van de Tederheid, 16e eeuw, Ikonenmuseum Rilaklooster, Bulgarije

Hij grijnst en wijst naar een kleurrijke afbeelding van de Moeder Gods van Tederheid.

‘Die lijkt eenvoudig te schilderen maar niets is minder waar. Alle aspecten van het schilderen komen aan bod. Het is mijn doel om mensen te leiden in een proces naar een eindresultaat, daar waar je de ziel van een icoon kunt ervaren. Daar hoort een beetje lijden bij.’ De meeste leerlingen zijn aangenaam verrast als ze het eindresultaat, gewijd en al, in handen houden. Die ervaring en dat gevoel nemen ze mee naar de volgende icoon.

Engelengeduld

Sommigen komen al twintig jaar naar het gezellige atelier in Den Haag. Bij binnenkomst geurt het soms naar rozenolie en terpentijn. Orthodoxe muziek brengt je gelijk in de juiste stemming. Als het teckeltje Hera je eenmaal kent, begroet ze je vrolijk blaffend en als je even opstaat en terugkomt ligt ze graag op je warme stoel. Er wordt serieus gewerkt en als het echt niet lukt, neemt Martin het penseel over en laat hij zien hoe het moet, restaureert dat oog dat maar scheel blijft of geeft de plooien van een mantel diepte met het juiste glacis. Met veel humor en passie. En altijd met engelengeduld en respect voor het proces van de leerling. Sommigen komen alleen om te schilderen, anderen willen veel weten: welke betekenis hebben de kleuren?

Al die pigmenten, honderden staan er op smalle plankjes in het atelier. Welke gele oker heb je nodig? Er staan er wel vijftien. Welk van de tientallen kleuren blauw of groen? Heb je een dekkende kleur nodig of een transparante? Welke tinten vullen elkaar aan? Welke kleur bladgoud is het beste? Er is zoveel te weten en te leren. Gelukkig zijn er steeds meer goede boeken te koop.

Maar… waarschuwt Martin: ‘Als je veel wilt weten over dit vak moet je vooral bij je eerste boek blijven! Anders verdwaal je erin. Hoe meer je weet hoe lastiger het wordt. Blijf emotioneel ook bij je eerste werk. Dat vond je mooi en dat raakte je. Je leert en gaat steeds beter schilderen. Dan wordt je kritischer en realiseer je je dat je nog steeds weinig weet. Natuurlijk is het belangrijk dat je kennis hebt van de orthodoxe traditie, van verschillende scholen en dat je basiskennis hebt van pigmenten en materialen. Als je de intuïtie maar niet uit het oog verliest.’

Martin heeft een hekel aan leraren die beweren dat hun manier van schilderen de meest correcte en zuivere weg is. ‘Iedere traditie is goed. Ze zijn allen gebouwd op voorgaande tradities en die zijn weer gemengd en beïnvloed door andere culturen met hún tradities. Maar er is wel één correct  resultaat: een heilige afbeelding die de beschouwer meevoert naar het Goddelijke.’

Restaureren van iconen

Een ander belangrijk onderdeel van het werk van de Bulgaarse kunstenaar is het restaureren van oude iconen en fresco’s. Dat doet hij in Bulgarije, Nederland en andere landen. Op dit moment werkt hij aan twee projecten: een…… en een Heilige Nicolaas op een troon uit ….. De laatstgenoemde icoon is zwaar beschadigd, maar de kleuren zijn nog wel zichtbaar en dat is een belangrijk houvast.

‘Ik doe het heel graag. Ik zie het zo: er wordt een patiënt binnengebracht die bijna dood is en ik kan er nieuw leven inblazen. Soms is een icoon zwart van de walm van kaarsen en olielampen. Als je de eerste laag vuil weghaalt, komt er iets moois tevoorschijn. Dat is heel spannend. Soms is een icoon eerder gerestaureerd en als je pech hebt is dat onprofessioneel gedaan. Dan stuit je op lagen lijm of chemische verf. Ik probeer contact te maken met de schilder en te beleven wat die persoon heeft beleefd. En ik probeer de kleuren te zoeken die de oorspronkelijke schilder heeft gebruikt. Je moet daarom veel te weten zien te komen: in welke tijd en in welke traditie is het geschilderd? Als je de naam van de schilder hebt, kun je kijken of er meerdere afbeeldingen te vinden zijn. Dat helpt om het plaatje compleet te maken. Maar het blijft spannend.’

Een belangrijk restauratieproject van Martin was een piepklein kerkje.

‘Ik zocht in Bulgarije al een tijdje naar een plek om een kapelletje te bouwen. Tijdens die zoektocht vond ik een boerderij die te koop was in het dorpje Uzuni. Het dorp bestaat uit drie boerderijen en staat niet op de kaart.’

De kunstenaar echter heeft het op de kaart gezet voor zijn familie en leerlingen. Jarenlang organiseerde hij reizen waarbij zijn oma, moeder, tante en buren de deelnemers verzorgden en Martin schilderlessen gaf en als gids optrad tijdens uitstapjes naar de omgeving, kerken en musea. In het dorpje ontdekte hij een prachtig honderd jaar oud kerkje met fresco’s en een mooie iconostase.

Martin: ‘Dit was nu zo’n ten dode opgeschreven patiënt. Samen met mijn vader, moeder en tante begonnen we met opknappen. Ook Nederlandse leerlingen kwamen helpen en dat was een bijzondere ervaring voor iedereen. Ik ben er heel tevreden over en het was voor iedereen een onvergetelijke ervaring.’  

Het werken aan het eigen kapelletje schoot er bij in. Maar de beperkingen die de maatregelen rond het coronavirus hem oplegde, zorgde ervoor dat Martin het nu af heeft. Op de fresco’s en iconen na.

‘Dat komt nog wel. Reizen organiseren is voorlopig geen optie. Tijden veranderen, levens veranderen. Maar sommige dingen veranderen nooit. Laatst zat ik in de trein en keek ik naar het landschap dat aan mij voorbij trok. Er borrelde een gedicht op en dat schreef ik op mijn telefoon.’

Een deel van dit gedicht verwijst naar de wereld van de iconenschrijver en naar het Goddelijke dat zich graag aan ons wil openbaren:

De nacht wierp het mysterieuze licht,

transparante schaduwen die zich haastten

op zoek naar nieuwe werelden.

Er is stilte en trillende opwinding van goddelijke wezens

die licht zoeken in de duisternis,

gevuld met wit licht …

(Auteur: Madelon Lagendijk)

207