Ikonen schrijven Wat zijn ikonen, beschrijving van de kerstikoon. Kees van Veen Boris Jeltsin verordende enkele jaren geleden dat de beroemde Drie-Eenheidsikoon op hoogtijdagen teruggeplaatst moest worden in de kerk. Het Roeblevmuseum in Moskou schrok zich lam, want hoe moest beschadiging worden voorkomen en het klimaat geregeld? Nu is de ikoon in een speciale klimaatkast zo nu en dan te gast op de plek waar ze vandaan kwam. Maar aanraken is er voor de gelovigen niet meer bij. Ikonen en kunst, het zijn twee woorden die elkaar niet helemaal verdragen. Oude vererenswaardige ikonen - bruin, gebarsten en krom - worden tentoongesteld, of voor veel geld verhandeld, terwijl ze gemaakt zijn voor kerken en de gebedshoek van gelovigen thuis. Gebedsmedium Tegenwoordig houden zich heel wat mensen bezig met het maken van ikonen - ook in Nederland. Zo verschijnen frisse kleuren op nieuwe houten panelen met afbeeldingen van Christus, de Moeder Gods, Heiligen en gebeurtenissen uit de bijbelse boeken. Ikonen komen voort uit kerken met een Byzantijnse ritus, de oudste liturgievorm van de christelijke kerk. Zulke kerken zijn er niet alleen in Rusland en Griekenland, maar ook in Amerika en Nederland. Ikonen worden gemaakt om te dienen als gebedsmedium, als meditatiepunt. De gelovige brengt eer aan de afgebeelde persoon, maar weet dat het gaat om tweerichtingsverkeer: hij bidt - of mogelijk staat hij alleen maar voor de ikoon - woordloos en luistert, en wórdt gezien. Ikonen schrijven In ikonen kan alleen worden afgebeeld, wat gezien is door de mens. Of - wat als het zelfde ervaren wordt: wat beschreven is. Schrijven en schilderen liggen in het de traditie van ikonen dicht bij elkaar: Ikoonschilders worden ook wel 'Ikoonschrijvers' genoemd. Dat ikonen schrijven is eeuwenlang het werk geweest van monniken. Zij werden daarvoor gewijd, en pas na lang vasten durfden ze de kwast ter hand te nemen. Het ikoonschilderen stelde niet alleen grote eisen aan de techniek, maar ook aan de levensstijl van de schilder zelf. Een oude kroniek vermeldt daarover: 'Het betaamt de schilder te zijn: deemoedig, zachtzinnig, rechtgelovig, geen praatjesmaker, geen potsenmaker, niet twistziek, niet afgunstig, geen dronkaard, geen dief, geen moordenaar, en het bijzonder dient hij ook te bewaren de reinheid, die van de ziel en het lichaam, en dit alles met zorgvuldigheid.' Geen ikoon hetzelfde en toch gelijk Nieuwe ikonen worden naar oude voorbeelden geschilderd. Aan de hand van tekeningen of beschrijvingen worden de voorbeelden aan elkaar doorgegeven. Ikoonschilders richten zich dus op de traditie: ze kennen maar een beperkte vrijheid om er zelf dingen aan toe te voegen. Het gaat er vooral om alles precies in beeld te brengen: juistheid is eigenlijk belangrijker dan schoonheid. Het opnieuw uitbeelden gebeurt dus zo getrouw mogelijk, maar dat kan niet voorkomen dat de verschillende versies van dezelfde figuur soms ver uit elkaar liggen. Elke schilder heeft zijn eigen handschrift en schildert zijn eigen ikoon. Hij draagt zijn eigen motivatie aan, neemt zijn tekentalent mee en komt tot een bepaald uitdrukkingsvermogen. En dat wordt gewaardeerd: de Byzantijnse kerk benadrukt juist het belang van het zelf-na-ver-tellen, in plaats van het klakkeloos copiëren van oude voorbeelden. Zo zijn beroemde ikonen ontstaan, waarbij de schilder toch iets nieuws heeft toegevoegd - iets wat de ikoon juist anders maakte dan zijn voorgangers. Maar, mooi of lelijk blijven relatief; de toetsing is of de ikoon ëherkendí kan worden en het Woord juist in beeld brengt. De rest, alle oordeel, is overbodig. Die herkenbaarheid kan trouwens in een latere periode anders ervaren worden. Tegenwoordig worden binnen de Russisch Orthodoxe kerk de ëzoetigeí ikonen uit de 19e eeuw meer en meer bewust uit de kerken geweerd, omdat ze niet meer gezien worden als representatief. Met name de Russen spelen hierin een toonaangevende rol en functioneren als een soort ëgewetení van de ikoonschilderkunst. Andrej Roeblev De beroemdste ikoonschilder uit de geschiedenis is zonder twijfel Andrej Roeblev. Een monnik uit de Russisch Orthodoxe kerk, die omstreeks 1400 ikonen schilderde die nu nog als de meest spiritueel verheven voorbeelden worden gezien. Beroemd werd bijvoorbeeld de afbeelding van de drie engelen op bezoek bij Abraham, een ikoon die de Drie-Eenheid symboliseert. Roeblevs kleurgebruik, compositie, maar vooral ook de zorgzame, spirituele manier van schilderen zijn ongeÎvenaard. Roeblev zelf staat pas ruim 10 jaar op ikonen, omdat hij pas in 1988 werd heilig verklaard door de Russische kerk. Omdat de personen op ikonen herkend dienen te worden door de gelovige, wordt altijd nagestreefd bijzondere trekken of lichaamskenmerken in de ikonografie te verwerken. Van Roeblev is echter nagenoeg niets bekend. De nieuwe ikoon die bij dit artikel is afgebeeld is dan ook gebaseerd op algemene kennis: Roeblev was monnik en wordt dus als zodanig gekleed, had een baard (want alle monniken in de Byzantijnse kerken hebben een baard), een breed hoofd (getuigend van wijsheid) en heeft zijn beroemdste schepping in zijn hand: de ikoon van de Drie-Eenheid. Daarnaast wordt op elke ikoon met letters aangegeven om wie het gaat, zodat alle onduidelijkheid vermeden wordt. ...Vervolg van dit verhaal: Deel 2