Ikonen schrijven Wat zijn ikonen, beschrijving van de kerstikoon. Eitempera Nieuwe ikonen tonen vaak heldere en felle kleuren. Die kleuren hebben veel oude ikonen al na zoín jaar of 100 verloren door het verdonkeren van de olielaag waarmee ze worden beschermd. Pas na een restauratiebeurt komen de oorspronkelijke transparante kleuren weer te voorschijn. In de eerste eeuwen noemde men alles ikoon: van miniaturen tot frescoís en medaillons. Tegenwoordig bedoelen we met ikonen schilderingen op een houten paneel. De techniek is zeer ambachtelijk: er wordt gewerkt met massief hout waarop een doek wordt gelijmd en een krijtlaag wordt gelegd om op te kunnen schilderen. De verf wordt gemaakt van eigeel, water, azijn en kleurstoffen. De ikoon wordt afgedekt met een beschermlaag van bijenwas of drogende lijnolie. Op zich is daar allemaal niets 'heiligs' aan. De materialen gaan pas 'spreken' als duidelijk wordt waarom ze gekozen worden. Het zijn vertegenwoordigers van plantaardig leven, het mineralenrijk en de dierenwereld. In de meest zuivere vorm worden ze als het ware weer teruggegeven in een aan God opgedragen vorm. Met behulp van die aardse materialen wordt getracht te laten zien dat er niet alleen een stoffelijke wereld bestaat. Getransformeerd Het zo getrouw mogelijk in beeld brengen heeft niets te maken met realisme. Ikonen hebben een eigen gemeenschappelijke uitdrukkingsvorm, en lijken daardoor wat geheimzinnig. Er zijn afspraken op het gebied van kleurgebruik, compositie en te gebruiken materialen. Landschap en gebouwen zien er vreemd uit, diepte ontbreekt, en tijd en ruimte worden doorbroken. Een ikoon beeldt hemelse zaken uit, met aardse middelen, en moet dus wel gebruik maken van een vorm van symboliek. Het landschap in ikonen is onaards. Er is geen diepte, geen logisch perspectief. Bergen, planten en gebouwen zien er vreemd uit en maten zijn maar relatief. Daarmee wordt aangegeven dat het hier niet om de ons bekende werkelijkheid gaat, maar om een getransformeerd landschap. Alles en iedereen deelt in de afglans van het Christuslicht en daardoor ziet alles er anders uit. Onze bekende aardse ruimte en tijd bestaan in ikonen niet. Figuren kunnen verschillende keren in dezelfde ikoon worden afgebeeld en gebeurtenissen kunnen bij elkaar worden gebracht. Bomen kunnen begrepen worden als tekens van wederopbloei of geven de wortels van de heilsgeschiedenis aan (de Eik van Mamre, de Boom van Jesse). De rotsen zijn de sporten van een 'hemelse ladder' en soms 'buigen de bergen hun toppen voor de Heer'. Ikonen kunnen alleen 'gelezen' worden, als ze worden bezien tegen de 'gouden ondergrond'. Die gouden ondergrond wordt altijd als eerste aangebracht - het symboliseert de aanwezigheid van Gods Licht. In dat goud wordt het silhouet uitgesneden van aardse figuren of gebeurtenissen. Een ikoonschilder brengt daarna eerst de donkere aardkleuren aan en daarna volgen geleidelijk de lichtere kleuren. Die lichtere kleuren staan voor de afstraling van het Licht van Christus. En omdat de kleuren, door het vettige eigeel waarmee ze zijn opgebracht, op elkaar inwerken, ontstaan op den duur nieuwe kleuren: de onder- en bovenlagen komen tot eenheid... Men zegt ook wel dat ikonen niet met verf maar met licht geschilderd worden. In de Byzantijnse traditie wordt dat licht beschouwd als een van Gods uitingen. Alle figuren op de ikonen stralen dat licht uit. Alles en iedereen deelt in dat licht. Een ikoon nodigt uit om dat licht te bereiken. Kerstikoon In deze decembertijd past natuurlijk een beschrijving van de kerstikoon. Deze ikoon is een samenstelling van het geloof zoals dat in de eerste eeuwen van het christendom vorm kreeg. Het kerstfeest werd in die tijd, en in de Byzantijnse kerken nu nog, vooral gezien wordt als onderdeel van de Epifanie, het feest van Gods verschijnen op aarde. Het wonder, het mysterie van de geboorte, wordt op de ikoon steeds weer benadrukt: in de belangrijke plaats die Maria als Moeder van God wordt toegekend, in de twijfelende Jozef, en de scene van de verterende hand van Salomé. De kerstikoon laat zich als een soort ëstripverhaalí lezen. Tegelijkertijd zien we allerlei gebeurtenissen die te maken hebben met de komst van Christus op aarde. Veel van wat er in de evangeliën vermeld staat, vinden we er op terug. Daarbij wordt ook veel overgenomen uit de apokriefe boeken, zodat in eerste instantie niet alles te herkennen is. Veel van wat er op een ikoon staat afgebeeld heeft een boodschap aan de beschouwer. Op de 15e eeuwse ikoon die op deze pagina staat afgebeeld ligt Maria, de Moeder van God, op een rood veldbed voor de geboortegrot, waarvan in het Proto-evangelie van Jakobus sprake is, in plaats van een herberg met een stal. In die grot, in het donker, wordt het licht geboren. Zo ook zal er een geboorte moeten plaatsvinden in het binnenste van de mens. Het kind Jezus ligt er niet in een kribbe, maar in een grafkist, in doeken gewikkeld. Als een dode - een vooraankondiging van zijn lijden en sterven. Als een mens niet eerst 'gestorven' is, kan er geen geboorte plaatsvinden. Maria ligt afgewend van haar kind, het is niet van haar', het is er voor de wereld. Het is een boodschap voor alle mensen van alle tijden. Naast Christus de os, en zoals altijd op Russische ikonen in plaats van een ezel een paard, want in Rusland kende men geen ezels. De engelen en herders - groten en kleinen, armen en rijken, verheugen zich over de geboorte van hun Verlosser. Os en ezel verwijzen naar verschillende profetiën. Meestal wordt de tekst van Jesaja aangehaald: Een rund kent zijn eigenaar en een ezel de krib van zijn meester, maar Israël heeft geen begrip, mijn volk geen inzicht.' Minder bekend is de profetie van Habakuk: 'Tussen twee dieren wordt u gekend. Links van de grot staat een herder in een pels en rechts bieden de drie koningen (wijze magiërs) hun geschenken aan. Boven bewijzen engelen met omhulde aanden eer aan het pasgeboren kind. Twijfel drukt het wonderbaarlijke uit Het apokriefe evangelie van Jakobus vertelt dat Jozef door twijfel verteerd wordt en dat God hem daarom een engel zendt, om hem de ware toedracht mee te delen. Jozef, beeld van de twijfel die het wonderbaarlijke van de gebeurtenis nog eens extra benadrukt: een hand ondersteunt zijn piekerende hoofd rechtsonder op de ikoon. Juist dat mysterie wordt op een ikoon als allerbelangrijkste getekend, het gaat niet zozeer om het verhaal en de historische beschrijving, maar vooral om het wonder van deze ingreep in de geschiedenis. Het is een verbeelding van de epifanie, en laat dus ook veel meer zien dan alleen de gebeurtenis van het geboren worden alleen. Een ikoon toont een deel van een geheim, iets van achter de sluier van de aardse wereld. Linksonder zitten twee vroedvrouwen die Christus wassen: Christus is mens en God tegelijk. Goddelijk is zijn bestaan en opdracht, maar tegelijkertijd wordt hij als elk ander mensenkind gewassen na de geboorte. Het bad heeft vaak de vorm van een doopvont, duidelijk verwijzend naar de doop in de Jordaan, en de doop van alle gelovigen: hun tweede geboorte. Een ander vroedvrouwenverhaal maakt melding van Salomé, die het wonder van de maagdelijke geboorte pas wil geloven nadat ze Maria heeft onderzocht. Haar hand wordt daardoor verteerd. En na een smeekbede en een ingrijpen van een engel, wordt het ongeluk weer ongedaan gemaakt. Net als bij de omhulde handen van de engelen bovenaan op de ikoon wordt de boodschap daarmee snel duidelijk: een geheim, daar moet je vanaf blijven. ...Vervolg van dit verhaal: Deel 3