Ikonen schrijven Wat zijn ikonen, beschrijving van de kerstikoon. Tijd en ruimte doorbroken Op één paneel kunnen verschillende onderwerpen worden samengebracht: met elkaar brengen ze belangrijke gebeurtenissen van één feest of uit het leven van een heilige in beeld. Maar het kan ook zijn dat de personen om andere redenen op één ikoon zijn geschilderd. Dat gebeurde als een ikoonschilder in opdracht een ikoon maakte ter gelegenheid van een bijzondere gebeurtenis, zoals een geboorte of huwelijk. Zo'n 19e eeuwse, samengestelde ikoon zoals afgebeeld op deze pagina, brengt de Geboorte van Christus ook in beeld, maar samen met geboortes van drie andere bijbelse figuren: boven aan de geboorte van Christus en rechts die van zijn moeder, onder van Johannes de Doper (met Zacharias erbij) en Nikolaas (die al meteen in zijn badje/doopvont rechtop ging staan). Was de vorige ikoon bedoeld als ondersteuning tijdens de viering van Epifanie in de kerk, deze ikoon zal ongetwijfeld zijn geschilderd bij de geboorte van een kind, met de hoopvolle verwachting dat de boreling evenveel succes in zijn leven zou verwerven, en daarin zou worden bijgestaan door de afgebeelde heiligen. In het midden een afbeelding van Maria, een variant van de Moeder Gods Dexiokratousa. Links en rechts staan heiligen gewend naar de Moeder Gods: links Vorstin Olga van Kiev, de eerste die zich in 957 liet dopen in Constantinopel. Naast haar zal haar kleinzoon, grootvorst Vladimir zijn afgebeeld, die in 988 ook gedoopt werd en het christendom officieel heeft ingevoerd. Aan de andere kant staan Sergius van Radonjez, de meest vereer-de Russische kloosterstichter van het Drie-Eenheidsklooster in Sergiev Posad. Achter hem een grote metropoliet met alle waardigheidstekens die je maar kunt bedenken - het zou Aleksej van Moskou kunnen zijn. De kortgerokte man achter hem is Alexius van Edessa, in Moskou razend populair onder de gerussificeerde naam Aleksej. De heilige waarnaar een kind vernoemd werd nam meestal een belangrijke plaats op een ge-boorteikoon in, die twee Aleksiussen op één ikoon zouden dus kunnen duiden op de naam van degene waarvoor de ikoon bestemd was. Schouwen Ikonen spreken van wonderen bij de geboorte van Christus. Wonderen hier op aarde - dingen die toch kunnen gebeuren, door krachten uit de andere, werkelijke wereld waarvan wij slechts een afspiegeling zijn. In de dialoog 'Theaitetos' legt de Griekse wijsgeer Plato aan Socrates deze woorden in de mond: 'Verwondering is het ware kenmerk van de filosoof'. Vrij vertaald: het is een goede zaak zich te verwonderen. Het woord 'thaumazein', verwonderen, is afgeleid van een van de vele griekse werkwoorden voor 'zien'. Je zou dat kunnen vertalen als 'schouwen'. En daar ligt iets in van een geestelijk onderscheidingsvermogen, van visionair zijn, van méér zien dan het oog ziet. Dat schouwen is aanvankelijk deel geweest van de hele christelijke kerk. In later eeuwen is het vooral door de oostelijke tak van het christendom bewaard gebleven, in de liturgie, de teksten en afbeeldingen. Ikonen zouden ëgeschouwdí moeten worden. En dat houdt een 'open levenshouding' in: je laat dingen op je af komen, laat ze tot je spreken. Zonder direct met een antwoord klaar te staan. Alleen zo komt een nieuwe wereld tot bloei en is er een nieuwe, maagdelijke geboorte, die vogels doet zingen, planten doet bloeien en hemel en aarde verlicht. Dit artikel is samengesteld voor het decembernummer 1999 van het blad 'Palet'. Er werd dankbaar gebruik gemaakt van adviezen van Drs. Désirée Krikhaar, Dhr. Louis Bianchi en het boekje 'Op het tweede gezicht' van A. Ossewaarde (Boekencentrum, 1986). Foto's (in volgorde van plaatsing): Hedendaagse ikoon van de Heilige monnik/ikoonschilder Andrej Roeblev - Kees van Veen Tabletikoon van de Geboorte van Christus. Rusland, tweede kwart 15e eeuw - Kunsthistorisch Staatsmuseum, Sergiev Posad.Geëxposeerd tijdens de tentoonstelling 'Uit het hart van Rusland' (aug/nov 1999) - Catharijneconvent, Utrecht. Samengestelde ikoon met vier geboortetaferelen, de Moeder Gods Dexiokratousa en verschillende heiligen. Russisch, 19e eeuw. Particulier bezit.