Tussen Oost en West Overeenkomsten tussen Tao, zen, vedanta en ikonen. Ver-een-igen Verschilt de Aziatische van de Europese mens in zijn visie en levensbeschouwing? Deze vraag levert altijd onnauwkeurige en generaliserende antwoorden op. Dat erkennend kun je stellen dat men binnen Aziatische geestelijke stromingen geïnteresseerd is in ver-een-igen, in de zin van het zich een maken met God, de Goden, de ander, of een object. Het westen heeft zich altijd vooral bezig gehouden met onderscheidend denken en discussiëren. Daarbij hoort het maken van keuzes en minder het ‘laten komen zoals het komt’. Gaf de westerse kerk veelal een exacte route aan die belopen moest worden om de mens op een hoger plan te brengen, het oosten gaat er meestal van uit dat elk mens de waarheid zelf zal moeten vinden. Datgene wat zich aan een mens voordoet, heeft daarbij een bedoeling, die alleen voor hem of haar duidelijk kan worden, en waarmee hij in het reine dient te komen. Joseph Campbell geeft in het boek Mythen en Bewustzijn aan, dat met het wegzenden uit het Paradijs - dat staat voor het eenheidsbewustzijn - een situatie van tweeheid, van verdeeldheid ontstaan is. En dat elk mens in zijn diepste wezen op zoek is naar de eenheid waaruit hij ‘verdreven’ is. Hetty Draaijer* vertelt dat de naam Adam in het Sanskriet betekent: ‘de Ene, de eenheid, één waarvan geen tweede is’. Het duidt op die staat van het bewustzijn waar geen dualisme is, geen scheiding van het geheel of van God. Het paradijsverhaal is het verhaal van een mens die uit zijn totaliteit valt, uit zijn één zijn. Het is de mens die niet meer één is met de grote kosmische bron van licht, die God is. Die zich niet meer één voelt met het heelal via zijn open huid. Ook teksten in het Thomasevangelie wijzen er meermaals op dat het er omgaat om ‘Van Twee Een te maken’. Echte eenwording kan alleen bereikt worden als men volledig opgaat in datgene wat men aan het doen is. Maar, dan ook volledig: ikoonschilderen en luisteren naar muziek is alweer twee, en dus onvolledig... In de wereld van het oosten streeft men er naar om het eenheidsbesef ook praktisch toe te passen. Het verbaasde Japanse zen-monniken destijds dan ook hevig toen ze bij het bezoek aan een Nederlands Trappistenklooster het motto lazen: Bid en werk. Waarom twee?, vroegen ze zich af... Vergoddelijken Na de ikonenstrijd in de achtste eeuw ontstond een politieke en culturele scheiding tussen Oost en West. Het westen keerde zich tot de leer van Aristoteles, die de ontwikkeling van de natuurwetenschap en techniek mogelijk maakte, terwijl het oosten de ideeën van Plato volgde. Zijn kerngedachte was: het bestaan van twee ‘werelden’: die der volmaakte ideeën en onze ‘zichtbare’ wereld, die een onvolmaakte afspiegeling daarvan is. Vanuit die gedachtegang kon de ikonografie van het christelijke oosten zich ontwikkelen: alles komt vanuit een andere dimensie op de toeschouwer af. Vanuit deze oosterse denkwijze moet de mens primair zichzelf, en niet de maatschappij veranderen. Vergoddelijking en niet wereldverandering staat daarom voorop in de oosterse spiritualiteit. Als de mens weer zijn oorspronkelijk beeld kan terugvinden is het doel bereikt. De christelijke gelovige volgt hierin zijn Verlosser, Jezus Christus, die het mogelijk maakte de weg van de vergoddelijking in te slaan. Als de mens heilig wordt in navolging van ondermeer onze voorgangers die op de ikonen worden afgebeeld, dan veranderen maatschappij en wereld vanzelf ten goede. Helen Op ikonen worden heiligen afgebeeld, en de schilder wordt geacht over hun levensopvatting te mediteren. Maar zou u nou werkelijk zelf heilig willen zijn? Misschien wel als u weet dat heilig niets anders betekent dan 'heel', gezond en in harmonie. En volgens de Byzantijnse kerk - en zij niet alleen - is dat iets wat je in dit leven al kunt verwezenlijken. Overigens natuurlijk niet zonder moeite, maar wel haalbaar. Het Russisch heeft een bijzonder woord voor heilige, namelijk 'prepodobnyj', wat 'zeergelijkend' betekent. Zeer gelijkend op het oorspronkelijk beeld van God dat iedere mens bij de schepping door God gegeven is. Dat beeld is volgens de traditie door de zondeval verduisterd, maar niet verdwenen. De mens wordt dus wel degelijk aangespoord om zelfwerkzaam te zijn: de opdracht luidt om het oerbeeld terug te vinden, het beeld van de mens in God en vice versa. Iets van dat beeld wordt zichtbaar gemaakt als men op een meditatieve manier een ikoon schildert. In de ikoon breekt iets door van de eenheid en harmonie die elk begrip ten boven gaat. ...Vervolg van dit verhaal: Deel 3